Jak cię złapią, to znaczy, że oszukiwałeś. Jak nie, to znaczy, że posłużyłeś się odpowiednią taktyką.
W nowożytnej
nauce najważniejsze są w tej dziedzinie osiągnięcia Marksa. Krytyczna analiza zjawisk dominacji jest konieczna, gdyż możliwości pełnego rozwoju człowieka pojawią się dopiero wtedy, gdy zda on sobie sprawę z wszelkich „pseudokonieczności" (Schroyer 1973: 15, 31). Socjolog powinien więc stale utrzymywać krytyczny stosunek do istniejącego społeczeństwa, powinien odmawiać uznania ustabilizowanych struktur, instytucji i kultury, szczególnie zaś wtedy, 169 gdy prezentowane są one jako wyczerpujące wszelkie historyczne możliwości (Wrong 1976: 2-3). Socjolog powinien poddawać bezkompromisowej krytyce społeczne, ekonomiczne, polityczne procesy zachodzące w społeczeństwie, w którym żyje, jego mity, ideały -—to. co jest przez większość uznawane za mądrość (Hansen 1976: 2). Krytyczna teoria, która może wskazać sposób dotarcia do korzeni rzeczy i odsłonięcia ich, musi raczej kwestionować społeczeństwo samo w sobie, niż akceptować je jako coś raz na zawsze danego. Musi też poddawać je stałym badaniom historycznym i strukturalnym (Zeitlin 1971: 317). Do kwestii problematyki badań społecznych wrócę wkrótce. Ostatni wątek refleksji krytycznej, który w tym miejscu trzeba wymienić, należy do sfery metodologii. Wyłania się on niejako na pograniczu analizy sfery jednostek i społeczeństwa, krytyki społecznej i empirycznego badania społeczeństwa. Podstawowym zadaniem poznawczym socjologa jest intelektualna samodzielność. Skoro nie akceptuje on istniejących form społecznych jako form jedynie możliwych, skoro z punktu widzenia nie zrealizowanych możliwości poddaje społeczeństwo, do którego należy, krytyce,, to nie wolno mu uznawać tradycyjnych definicji problemów społecznych za jedynie' trafne, W latach trzydziestych mocno podkreślał to Robert Lynd, w latach pięćdziesiątych — C. Wright Mills. Ten ostatni, krytykując skrajnie pozytywistyczne (skądinąd niezbyt adekwatne) interpretacje koncepcji metodologicznych Maxa Webera, podkreślał, że socjolog, nawet wykonując badania na czyjeś zamówienie, powinien sam określać sposób prowadzenia badań, sam definiować problemy. Nie powinien zgadzać się na to, aby tak istotne kwestie teore- tyczno-metodologiczne rozstrzygane były przez innych ludzi — nie powinien dać się spychać do ograniczonej roli społecznego technika (Mills 1967: 128- 131). Powyższe poglądy są reprezentatywne dla socjologii radykalnej i krytycznej. Już wcześniej Gouldner postulował na przykład kliniczne, w przeciwieństwie do inżynierskich, badania stosowane, badania, w których to właśnie badacz, a nie jego klient, definiuje problem praktyczny (Gouldner 195:6: 173-179). Znacznie później jako jedną z kluczowych cech perspektywy rady-170 kalnej wymienia takie właśnie podejście do badań empirycznych John Howards Podkreśla on, że socjologia radykalna zajmuje się obszarem, co do którego istnieje szeroki społeczny consensus. Nie zakłada ona jednak, że konwencjonalne definicje w sposób wyczerpujący identyfikują-istotne problemy (Howard 1970: 6-7). Postulat ponownego definiowania ważnych problemów społecznych przez socjologię radykalną i krytyczną prowadzi nas do kolejnej kwestii. ZADANIA O CHARAKTERZE BADAWCZYM Zadania te wynikają bezpośrednio z przedstawionych wyżej zadań o charakterze filozoficznym i metodologicznym. Postulat analizy możliwości tkwiących w człowieku i społeczeństwie wiązał się z postulatem poszukiwania tego, co może być „przebłyskiem przyszłości". Postawa krytyczna musi opierać się na dokładnej wiedzy o tym, co faktycznie istnieje, wiedzy o uwarunkowaniach i konsekwencjach rzeczywiście istniejących faktów. Zadania badawcze socjologii radykalnej i krytycznej wynikają z kilku podstawowych tez. Po pierwsze, przyjmuje się tu założenie esencjalizmu, mówiące o tym, że jedne problemy są w danym systemie ważniejsze od innych, pewne podziały głębsze, jedne sprzeczności silniejsze od innych. Po drugie, twierdzi się, iż odróżniać należy od siebie te problemy, które są wynikiem
|
WÄ…tki
|