Jak cię złapią, to znaczy, że oszukiwałeś. Jak nie, to znaczy, że posłużyłeś się odpowiednią taktyką.
Poczytalność zakłada zatem z konieczności świadomy charakter czynu. Mimo to jej istotny sens polega na tym, że wyraża ona sprawczą zależność spełnionego czynu od jego podmiotu, w następstwie czego czyn ten przynależy, tj. pozostaje w relacyjnej zależności od tego, kto go wykonał, jest jego poniekąd własnością. Odpowiedzialność oznacza znowu taką właściwość tegoż podmiotu, mocą której dobro lub zło moralne zawarte w treści spełnionego przezeń czynu wyciska swe znamię na moralnej treści jego osobowości, wskutek czego ponosi on związane z czynem konsekwencje. Właśnie na podstawie odpowiedzialności człowiek w ostatecznym rozrachunku staje się moralnie ukształtowanym podmiotem, a zarazem uczest- l J .1 420 NAUKA O ODPOWIEDZIALNOŚCI MORALNEJ niklem uzależnionej od moralnego postępowania nagrody lub kary, szczęścia lub cierpienia. Przyjęte sfromułowanie zawiera w sobie dane wskazujące na możliwość dwojakiego rodzaju podejścia do tego zjawiska w filozoficzno-etycznym badaniu. Pierwsze z nich ma zasięg bardzo szeroki. Skoro bowiem stwierdza się, że poprzez odpowiedzialność człowieka realizuje się jego udział w moralnym dobru lub złu spełnianych przezeń aktów, wobec tego w zjawisku tym odsłania się przed nami niejako punkt styku działającego człowieka ze światem moralności. Dzięki temu zjawisko odpowiedzialności pełni rolę swego rodzaju kontaktu, który umożliwia przepływ moralnych treści dobra ze sfery obiektywnego porządku moralnego w duchowe wnętrze poszczególnych osób. Przeżycie odpowiedzialności decyduje więc, jak się kształtuje ostatecznie moralna osobowość człowieka, w jakim stopniu swoim rozumnym postępowaniem urzeczywistnia on we własnej osobie obiektywną treść dobra moralnego, a tym samym określa swoją moralną wartościowość. W stwierdzeniu tym tkwi punkt wyjścia do dalszych bardziej szczegółowych analiz skupionych jednak stale na dalekosiężnych ogólnomoral-nych aspektach zjawiska odpowiedzialności. Z drugiej strony przyjęta formuła odpowiedzialności pokazuje, że ten głęboki proces kształtowania moralnej osobowości człowieka dokonuje się mocą jego przyczynowego sprawstwa, które nie tylko każe mu przypisać spełniony czyn, ale i dalsze jego konsekwencje łącznie z sankcjami. Z tego względu moment ten przyciągał ku sobie zawsze uwagę etyków chrześcijańskich. Ze szczególną pilnością badali oni korelacje między sprawczą zależnością danego czynu od określonego podmiotu a odpowiedzialnością tegoż podmiotu za czyn. Chodziło mianowicie przede wszystkim o to, czy każdy skutek, który został jakoś spowodowany przez określonego człowieka, obarcza go tym samym odpowiedzialnością moralną, czy też nie. Czy sprawczość ta ma stale jedną i tę samą postać, czy też kryje w sobie różne typy sprawczości? Jakie znaczenie dla kształtowania się c Jpowie-dzialności ma ewentualne zróżnicowanie form sprawczości działającego podmiotu? Nic więc dziwnego, że chociaż pytania te dotyczą węższej w porównaniu z poprzednią badawczej perspektywy zjawiska odpowiedzialności, one właśnie znalazły się w centrum uwagi etyków chrześcijańskich. Również w naszych rozważaniach ten aspekt odpowiedzialności stanie się przedmiotem dokładniejszej analizy. Historia etyki dowodzi, że problematyka ta nie wzbudziła większego zainteresowania u przedstawicieli innych pozatomistycznych kierunków filozoficzno-etycznych i nie doprowadziła do zróżnicowania poglądów. Etycy, a także prawnicy spoza chrześcijańskiej orientacji światopoglądowej omawiają problem odpowiedzialności, ale czynią to w kontekście innych ujęć tego zjawiska. Odpowiedzialność występuje u nich w postaci poczucia ważności ciążących na człowieku zobowiązań, wielkości jego moralnych zadań, bądź w odniesieniu do prawnych przede wszystkim konsekwencji ludzkiego postępowania. Pojęcie odpowiedzialności moralnej i zasady... 421
|
WÄ…tki
|